Speech Trude Maas-de Brouwer bij VSNU
16 april 2003

Dames en Heren!

Gisteravond had ik mijn speech klaar: een deftig verhaal met analyses en aanbevelingen.

Maar ik keek toch nog maar even op internet of ik misschien iets vergeten was.

Ik tikte het trefwoord “kennisoverdracht” in op mijn zoekmachine.

“Zoeken op Nederlandse pagina’s”.

Resultaat: 16.000 hits! En, stond erbij, “zoekbewerking duurde 0,1 seconde”.

Kennelijk is het geen enkel probleem om over het onderwerp van vandaag in no time een eindeloze waterval van teksten te krijgen.

Want wat ís er al veel gezegd over dit onderwerp!

Ik heb er weinig behoefte aan om in die woordenbrij hitje nummer 16.001 te worden. Daarom verscheurde ik gisteravond mijn speech en ga ik u nu iets anders vertellen.

Dames en heren,

We moeten ophouden met elkaar te vertellen hoe het allemaal beter zou kunnen gaan met de kenniseconomie van Nederland.

We moeten het nu onderhand maar eens gaan dóen!

We moeten ophouden met analyseren, delibereren, confereren, committeren, en congresseren.

Omdat er al genoeg ideeën en oplossingen zijn voor wat al is aangeduid als de “Dutch knowledge disease”: de chronische en verlammende mismatch tussen onderwijs en bedrijfsleven, en ons gebrek aan innovatiekracht.

Maar ja, u bent hier nu eenmaal allemaal.

Dus zal ik maar zeggen: we moeten mórgen ophouden met confereren en congresseren….

We moeten - na vandaag - de hand maar eens aan de ploeg slaan!

Goed, maar wat moet er dan gedaan worden?

Eerst het onderwijs.

Ik ben hier uitgenodigd door de Vereniging van Samenwerkende Universiteiten.

Maar die kan zich misschien beter de Vereniging van NIET-samenwerkende universiteiten noemen.

Er is veel te veel ruzie en naijver tussen de universiteiten. En dat is dan alleen nog maar wat ik als geïnteresseerde leek van buitenaf waarneem…

In plaats van daadkracht zien we hooguit platgestreken compromissen.

Veel te vaak hobbelen de universiteiten achter de feiten aan, en dan vaak nog als alle andere betrokkenen hun het gras al voor de voeten hebben weggemaaid.

Conclusie: op die manier hoeven we van de universitéiten de hoognodige innovatie echt niet te verwachten.

Dus, onderwijs, hak nou onderhand eens wat knopen door!

Kom eens met afdoende voorstellen voor het verhelderen dan wel afschaffen van dat rare binaire stelsel van hogescholen en universiteiten. In het buitenland krijgen we dat echt niet uitgelegd. En het is ook treurig om te zien dat het spiksplinternieuwe Nationaal Accreditatie Orgaan alleen al om die reden veel dubbel werk moet doen. Verspilling van veel energie en geld.

En een gotspe als je bedenkt dat we in het kader van Bologna ook nog eens min of meer met een Aleingang bezig zijn.

Of gaan we Finland navolgen en de zaak opnieuw uitvinden en beter inregelen? Kan ook, maar een slepende discussie is zonde van de tijd.

Mijn tweede suggestie aan het hoger onderwijs is:

doe eens wat aan die hoge uitvalpercentages van studenten.

Hoe? Door meer naar het leerprocés van de studenten en minder naar de opbouw van de leerstóf te kijken.

Je hoeft je dan echt niet over te leveren aan de grillen van de studenten, maar er wordt nu toch wel érg veel klassiek college gegeven.

De laatste tijd komen er ook groepjes Chinese studenten naar de Nederlandse universiteiten.

Dat zijn dure reizen voor die Chinezen en dus willen ze graag value for money. Dus maken ze eerst een vergelijkend warenonderzoek tussen het aanbod in verschillende landen en verschillende universiteiten.

Ze willen namelijk in korte tijd veel nuttige kennis opdoen.

Ik heb gehoord dat dit op een paar universiteiten de beste stimulans is geweest voor betere curricula, sinds jaren.

Dus, studenten, of je nu Chinees bent of Nederlander: stel eisen!

Ga na wat je worden wil, wat je leren wil, en ga shoppen.

Ook in het buitenland. Onderwijs is een global market geworden.

Laat de universiteiten maar voelen wat de tucht van die markt is.

Dwing ze maar tot vraaggestuurd onderwijs, desnoods met je voeten.

Het hoge uitvalpercentage komt ook door het alles-of-niets-model.

Je volgt een complete en samenhangende studie.

Als je er na een paar jaar achterkomt dat het niks voor jou is kun je helemaal opnieuw beginnen, aan wat anders. Het is alles of niets.

Universiteiten willen een compleet zoveeljaarspakket slijten aan achttienjarigen. Als je wat anders wil – langer uitsmeren, maar één onderdeeltje, een eigen mix – dan wordt het allemaal erg moeilijk.

En als je na een periode van afwezigheid (tijdje werken bijvoorbeeld) weer aan wilt haken, of specifieke kennis wilt verdiepen, kom je al helemaal tevergeefs aan de deur.

In plaats van het alles-of-niets-model pleit ik dus voor een á-la-carte-model.

En dan niet alleen maar de keuze uit Hollandse prak, stamp of stoofpot, maar laat de gasten aan tafel zelf het menu maar samenstellen. Maatwerk dus.

In het hele bedrijfsleven is dat al bekend, dat je maatwerk moet leveren.

Nou het onderwijs nog!

Ons Hoger Onderwijs zal toch een rol willen spelen in het LevensLangLeren in die kenniseconomie? Nou, dan kom je echt niet weg zonder een aanbod van relevante deelopleidingen.

En voor Just in Time leren zal je ook na moeten denken over passende distributievormen.

Horen we in dat kader nog wel eens iets van die Digitale Universiteit eigenlijk, of komt dat pas aan de orde bij een parlementair onderzoek naar de besteding van de gefourneerde gelden? Laten we dat voorkomen, want als we de boekhouders in de driversseat dwingen, staat innovatie helemaal op achterstand..

Terug naar de jonge schoolverlaters. En naar hun keuzes.

U zult tegenwerpen: maar de studenten wéten helemaal niet wat ze moeten of willen leren. Ze wéten nog helemaal niet wat ze later zullen gaan doen.

Da’s lekker makkelijk!

Dat doet me denken aan die vriendin van mij die ook zo werd benaderd door een computerverkoper: “Ach mevrouwtje, u heeft geen idee wat er allemaal mogelijk is. Dus neemt u deze nou maar want ik denk dat u daar wel mee uit de voeten kunt”.

Overigens: hier zit natuurlijk wél de crux!

Want inderdaad, veel studenten weten te weinig wat ze na hun studie te wachten staat.

Dus kunnen de universiteiten ongehinderd opleidingen bedenken. Een aardig oerwoud is het al geworden.

Studenten moeten om te weten wat ze te wachten staat eerder en meer rondneuzen in het bedrijfsleven.

Meer de ramen open zodat de bedrijven binnen kunnen komen en mee kunnen denken, en meer mogelijkheden voor studenten om alvast eens een kijkje te nemen in de beroepspraktijk.

Als de studenten meer in de bedrijven komen kunnen ze beter aangeven welke studiestof wél en welke studiestof níet belangrijk is voor hun toekomst.

Studenten kunnen veel leren tijdens hun stages maar studenten moeten niet de enigen zijn die er van leren.

Ook de universiteiten zelf moeten er dus wijzer van worden.

Nu zijn stages nog te veel een stoplap voor het tekortschietende onderwijs.

Zo van: “Op de universiteit leren we je denken, tijdens de stage leer je wat je moet dóen.

Stagebegeleiders in de bedrijven hebben er genoeg van om de gaten te vullen die de docenten in hun curricula laten vallen. En ook nog op een koopje.

Toen ik bij BSO werkte begeleidde ik veel stagiairs die bij ons een jaartje kwamen kijken. We leerden ze dan van alles, en ze deden ook goed werk voor ons. Maar soms dacht ik bij mezelf: wat vangen ze daar op die universiteit ook nog voor dat joch, dat jaar? En waarom zien we die docenten zo weinig op visite hier? En waarom vragen ze ons niet wat we van de meegebrachte kennis vinden?

Het is al een paar jaar terug, deze praktijkervaring, laten we maar hopen dat dat nu allemaal heel anders is….

Naast stages ben ik groot voorstander van duaal leren.

Laat studenten maar één dag per week in een bedrijf werken, naast drie dagen in de collegebanken. En dan uiteraard wel een beetje kenniswerk.

Want voor dat werk in een bedrijf moeten ze gewoon studiepunten kunnen krijgen.

(Voor vakken vullen ligt dat minder voor de hand)

Dan krijg je vanzelf overleg over wat ze in zo’n bedrijf dan allemaal leren en over vereiste competenties voor een bepaald beroep.

Kortom: je moet situaties creëren waarin bedrijven en universiteiten wel gedwóngen worden om met elkaar in gesprek te gaan.

Als we het hebben over stages en duaal leren mik ik dus niet alleen op de studenten.

Ook docenten en hoogleraren moeten jaarlijks meerdere periodes van een week de bedrijven in om te kijken wat daar gebeurt: “snuffelklussen”.

(Tussen haakjes: ik vraag me wel af of veel managers in de bedrijven daar zo blij mee zullen zijn, maar dat terzijde.)

Om dat te stimuleren wil ik heel concreet een simpele handreiking doen.

Vandaag nog zal ik een afspraak maken met Jacques Schraven van VNO-NCW en met Ed d’Hondt.

Ik wil graag met hen bekijken hoe we een virtuele ontmoetingsplek kunnen opzetten, op internet, om de “snuffelklussende” hoogleraren aan leerzame plekken in het bedrijfsleven te helpen.

>> (Terug naar) overzicht publicaties