Machtigste zakenvrouw zoekt niet naar die ene toppositie: De ontwikkelingswerker

oktober 2002, Forum

De machtigste zakenvrouw van Nederland zoekt het meer in de breedte dan in de diepte. Trude Maas (55) heeft verschillende commissariaten, leidt een denktank en zit in de Eerste Kamer voor de PvdA. Haar drijfveer is ruimte scheppen voor talent en ontwikkeling: van zichzelf en van anderen. En dat mogen natuurlijk ook mannen zijn.

Trude Maas is een jaar lang het boegbeeld van de Nederlandse zakenvrouwen. Bij de jaarlijkse verkiezing van het vrouwenblad Avanta eindigde zij weliswaar op de derde plek, na een Vlaamse en een Amerikaanse collega, maar als eerste Nederlandse kreeg zij toch de plichtplegingen van een Miss in de schoot geworpen. Niet dat ze dat erg vindt, want ze levert graag haar bijdrage aan de emancipatie van de (zaken)vrouw. "Na het 'baas in eigen buik' van de jaren zestig zijn we nu in de fase beland dat vrouwen mee verantwoordelijkheid nemen en beslissen."

In een trainingszaaltje ("misschien leren we nog wel wat") in het gebouw van de HayGroup in de bossen van Zeist neemt Maas ruim de tijd voor het interview. Ze komt zelfverzekerd over, maar niet met stemverheffing en grote gebaren. Haar accent is licht Amsterdams.

In het dagelijks leven denkt ze niet snel in termen van mannelijk en vrouwelijk. "Maar de kabinetsformatie, met welgeteld een vrouw op het bordes, heeft me wel weer met de poten op de grond gezet. Mijn optimisme over de positie van de vrouw was dus niet helemaal gerechtvaardigd. Ik bespeur weer een licht barricadegevoel bij mezelf. Wel jammer, want ik had die energie ook in andere dingen kunnen steken."

"De coalitie is zich niet bewust van het signaal dat zij daarmee afgeeft. Dat zegt iets over de kwaliteit van de coalitie. Ook door de samenstelling van je ploeg beïnvloed je de normen en waarden in de samenleving."

Nijdig

Niet alleen in de politiek, maar ook in het bedrijfsleven is volgens haar sprake van een dominante cultuur die het buitenstaanders lastig maakt om door te breken. Wie dat toch lukt, heeft meer zijn of haar best moeten doen dan de heersende klasse. "Vrouwen op topposities, maar ook ouderen en allochtonen, zijn daarom zeker zo goed als hun collega's. Ze zijn bovendien gekneed door hun ervaringen als enige vrouw in het gezelschap."

Ze herinnert zich een voorval uit het begin van haar carrière. De vergadering waaraan zij zou deelnemen, werd nog niet geopend omdat "mevrouw Maas" er nog niet was. Toen Maas opmerkte dat dat wel het geval was, bleek dat haar gesprekspartners dachten dat zij - een jonge dertiger - de notulen kwam opnemen, terwijl de echte mevrouw nog moest komen. "Dat zijn dingen die veel mannen niet meemaken. Vroeger werd ik daar nijdig van of was ik teleurgesteld, maar die tijd heb ik wel gehad."

Ze zou het mooi vinden als er in plaats van de Avanta-lijst een lijst zou komen van mensen - mannen en vrouwen - die het meest hebben gedaan op het gebied van, bijvoorbeeld, corporate governance. "Dan gaat het om de bal en niet om de spelers." Maar tot die tijd hebben de Avanta-lijst en prijzen voor bedrijven die de diversity van het personeelsbestand nastreven een nuttige functie. "Topbestuurders komen er zo achter dat zij niet alleen op die plek zitten omdat ze goed zijn en geluk hebben gehad, maar ook omdat ze tot de dominante cultuur behoren. Als dat bewustzijn op dat niveau doordringt, is dat het begin van een beweging."

Denktank

Maas heeft haar eigen positie op de Avanta-ranglijst te danken aan een combinatie van werkzaamheden. Ze is president van de HayVision Society, een denktank op het terrein van human resources. Daarnaast heeft ze commissariaten bij ABN AMRO, Philips Nederland, Schiphol, Twijnstra Gudde en enkele kleine ict-bedrijven. Voor de Partij van de Arbeid zit ze in de Eerste Kamer.

Rode draad in haar werkzaamheden is de ontwikkeling van mensen. Maar noem haar geen 'hr-mens'. "Ik hou me bezig met talent vanuit mijn ervaring als lijnmanager. We moeten ophouden te denken dat human resource management niet bij het werk van de lijnmanager hoort, dat je er van af bent door een speciaal iemand aan te stellen. En die iemand is dan vaak een vrouw, want die worden verondersteld meer op te hebben met hrm. Zo kijk ik er niet tegenaan."

"Voor communicatie geldt hetzelfde. Communicatie werd door het bedrijfsleven altijd benaderd in termen van zenden, en niet in termen van luisteren en praten. Dat zag je ook bij het tweede Paarse kabinet. Dat dacht dat iedereen wel zou begrijpen dat het beleid dat werd gevoerd goed was voor de samenleving. Ondertussen werd er steeds minder geluisterd naar die samenleving. Dat probleem van het luisteren zie ik als commissaris ook bij bedrijven. Het valt niet mee om te luisteren naar 30.000 werknemers. Wat je in de top hoort, is dan al door tientallen filters gegaan."

Gestaalde kader

Als commissaris is ze vooral geinteresseerd in zaken die niet zo gemakkelijk in cijfers zijn te vangen, maar wel belangrijk zijn voor het voortbestaan van het bedrijf. Zoals de opvolging, innovatie en de strategie voor de toekomst. Ook corporate governance, de manier waarop de machtsverhoudingen in en rond een bedrijf zijn geregeld, heeft haar warme belangstelling. "In de discussie over corporate governance gaat de aandacht nu sterk uit naar het versterken van de positie van de aandeelhouders. We moeten uitkijken dat dat er niet toe leidt dat we met onze rug naar de andere belanghebbenden gaan staan, zoals het personeel, de klanten en de omgeving van een bedrijf."

Het leuke van de mix van commissariaten die ze heeft, vindt Maas de mogelijkheid om op verschillende plekken haar expertise en netwerk in te kunnen zetten. Want elk bedrijf heeft zo zijn sores. Bij ABN AMRO moet een grootscheepse reorganisatie het bedrijf weer scherp maken. Bij Philips baart de afnemende belangstelling van jongeren voor technische vakken zorgen. En bij de kleinere ict-bedrijven die ze in haar 'pakket' heeft, fungeert ze meer als coach van jonge ondernemers.

Het lidmaatschap van de Eerste Kamer lijkt een vreemde eend in de bijt. PvdA-voorzitter Felix Rottenberg wilde in de jaren negentig af van het gestaalde partijkader en zocht actief naar 'zij-instromers': mensen die vanuit de maatschappij de politiek in gaan. Maas werd benaderd. "Ik had daar nog nooit over nagedacht. Het overviel me. Ik heb toen gezegd: geef me veertien dagen en ik merk wel of de gedachte aan een politieke functie dan terugkomt. Toen bleek dat het me bleef prikkelen, heb ik 'ja' gezegd."

De PvdA staat toch niet bekend als een gezellige club.

"De partij is geen voorbeeld van elegantie in omgangsvormen. Ik probeer daar op mijn manier wat aan te doen. Bijvoorbeeld door, als voormalig lid van de selectiecommissie voor de Tweede-Kamerfractie, contact te houden met de mensen die zijn afgevallen voor de kandidatenlijst. Misschien kunnen we als partij nog wat voor ze doen. De politiek is daar niet zo zorgvuldig in. Felix Rottenberg heeft eens gezegd dat politiek een coalitie van ego's is."

Het Kamerlidmaatschap mag dan een onverwachte zet zijn geweest, haar keuze voor de partij in kwestie is dat niet. Maas komt uit een PvdA-nest. Als haar ouders al ergens in geloofden, dan was dat in het 'Proletariers aller landen, verenigt u'. "Niet vanuit een communistische overtuiging, maar vanuit het streven naar emancipatie van de arbeidersklasse."

Haar ouders waren opgegroeid in de crisisjaren. "Ze hebben in het begin van hun leven niet alle mogelijkheden gehad om hun talenten te ontwikkelen. Maar het bloed kruipt toch waar het niet gaan kan. Mijn vader - hij was machinebankwerker en later inkoper - heeft zijn hele arbeidsleven avondcursussen gedaan. Mijn moeder heeft uiteindelijk ook haar vak - coupeuse - gevonden." Ook op oudere leeftijd zijn ze nog bereid om te leren. Haar vader is op zijn tachtigste aan internet begonnen. Ze volgen de loopbaan van hun dochter op de voet en praten daar met haar over. "Dat zijn heel zinnige discussies."

Slimste van de klas

Het ontwikkelen van je talenten lijkt er al vroeg te zijn ingeprent, maar dat is volgens haar niet zo. "Mijn ouders hebben het minder cadeau gekregen dan mijn oudere zus en ik, maar hebben daar nooit zielig over gedaan. Het was geen onderwerp van gesprek. We moesten alleen zorgen dat we een goede opleiding kregen."

Haar zus ging het onderwijs in. Trude Maas wilde dat niet. Haar eerste 'ervaringen' in het onderwijsvak waren niet goed gevallen. Op de lagere school kon ze goed mee. Als ze haar sommen af had, mocht ze regelmatig een boodschap voor de meester gaan doen. Maar het werd minder leuk toen ze op haar elfde naar Utrecht verhuisde en op haar nieuwe school werd ingezet als een soort hulponderwijzer. Dat was misschien een mooi pedagogisch-didactisch concept, maar niet voor een meisje van elf. Ze kreeg zelfs zo'n hekel aan school dat ze de laatste schoolweken liet schieten.

Na de middelbare school koos ze voor een studie Frans. Een heel "triviale keuze" eigenlijk, want terug te voeren op het Franse penvriendinnetje in die tijd. Haar ouders vonden het belangrijk dat ze kinderen uit andere landen zou leren kennen. Want als je elkaar kent, verketter je elkaar niet zo snel, werd zo vlak na de oorlog algemeen gedacht.

Maar eigenlijk had ze meer aanleg voor betavakken. In de ogen van haar wiskundelerares op de middelbare school was ze dan ook een "gevallen engel die haar talenten vermorste". Die lerares haalde alsnog haar gelijk: Frans bleek niet spannend, niet beta genoeg. Taalwetenschappen was dat wel. Wat ze daarmee moest gaan doen na haar afstuderen, wist ze echter niet zo snel. Toch maar het onderwijs in? Toevallig werd in die tijd het Cito opgericht, het toetsingsinstituut voor het middelbaar onderwijs. De combinatie van onderwijs, statistiek en computers sprak haar wel aan. "Ik maak gebruik van twee benen: alfa en beta. Ik ben geen van tweeen echt, maar weet genoeg om het te snappen en ervan te houden. In de functies die ik heb, leidt dat ertoe dat ik de rol van tussenpersoon speel. Dat is mijn kernactiviteit."

Bij het Cito was zij als adjunct-directeur onder meer verantwoordelijk voor de automatisering. Ze verdiepte zich in de wereld van de pc, die in opkomst was. In 1988 werd ze gehunt als directeur opleidingen door BSO/Origin, het voormalige automatiseringsbedrijf van managementgoeroe Eckart Wintzen.

De manier waarop bij BSO/Origin met medewerkers werd omgegaan, sprak haar bijzonder aan. Het was een "warme" organisatie, waar talenten en ambities de leidraad vormden en intussen toch gewoon geld werd verdiend. Maas klom op tot de directie van het bedrijf. Toen BSO/Origin in 1996 werd ingelijfd door Philips ging de charme er voor haar deels vanaf en twee jaar later vertrok ze naar adviesbureau HayGroup.

Rust geven

Met het huidige werkpakket - twee dagen HayVision Society, commissariaten en Eerste Kamer - is ze tevreden. In het tv-programma Barend & Van Dorp wierp Jan Mulder haar onlangs voor de voeten dat zij als machtigste Nederlandse zakenvrouw zo aan de zijlijn staat in al haar functies. Maas haalde haar schouders op en zei dat macht niet op een plek is geconcentreerd.

Het werkpakket is niet het resultaat van een zorgvuldig afstemmingsproces. "Het is gewoon zo gelopen. Maar tot op zekere hoogte doe ik in al mijn functies hetzelfde: mensen ontwikkelen en betrekken bij de strategie van de organisatie. En hameren op innovatie. Want als we het in Nederland ergens van moeten hebben, dan is het samen slim zijn."

Het werk neemt een belangrijke plaats in haar leven in. Ze praat er ook veel over met haar man, die van huis uit fysicus is. Ze heeft haar loopbaan nooit hoeven combineren met kinderen. Het moment om daarvoor te kiezen is voorbijgegaan.

Spijt?
"Ik ben niet zo'n type dat stilstaat bij de vraag hoe het leven ook had gekund. De dingen gaan zoals ze gaan, daar kan ik het heel goed mee doen."

Op een andere manier is ze toch met kinderen bezig. Maas is voorzitter van de Bernard van Leer Foundation, een stichting die zich inzet voor de ontwikkeling van jonge kinderen in achterstandssituaties. De stichting heeft projecten opgezet in alle landen waarin het verpakkingsconcern Van Leer in het verleden actief was. "We creeren ruimte en rust voor kinderen", zegt Maas. "Opvoeden door met ze te spelen in plaats van ze te slaan. Er gaat dan een wereld voor kinderen en ouders open."

>> (Terug naar) overzicht publicaties